3 Maja Święto Narodowe. Uchwalenie Konstytucji 3 Maja 1791 r.

W historii narodów są chwile, które stają się symbolem walki o wolność i godność – dla Polaków taką datą pozostaje

3 Maja, które upamiętnia uchwalenie pierwszej w Europie konstytucji, która miała ocalić Rzeczpospolitą przed upadkiem. Przez dziesięciolecia zakazywane i tłumione, to święto przetrwało w sercach kolejnych pokoleń, stając się świadectwem niezłomnej woli narodu.

235 lata temu, 3 maja 1791 r., Sejm Czteroletni przyjął ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 maja. Była to pierwsza w Europie i druga na świecie – po amerykańskiej – nowoczesna ustawa zasadnicza, która stała się dokumentem tworzącym tożsamość suwerennego narodu.

Konstytucja przekształcała państwo polskie w monarchię konstytucyjną oraz regulowała organizację władz państwowych, a także prawa i obowiązki obywateli.  

Kiedy w 1788 r. Sejm Czteroletni rozpoczął obrady, powszechne było przeświadczenie o konieczności przeprowadzenia reformy ustrojowej, prace nad dokumentem napotykały niestety przeszkody. W związku z tym na początku grudnia 1790 r. zadecydowano, że nowy projekt konstytucji będzie przygotowywany pod kierunkiem króla w sekrecie, a następnie zostanie przedstawiony sejmowi do zatwierdzenia.

Prace nad Konstytucją toczyły się na Zamku Królewskim w Warszawie w wąskim gronie, do którego, oprócz Stanisława Augusta i Ignacego Potockiego, należeli: marszałek koronnej konfederacji sejmowej Stanisław Małachowski, ksiądz Hugo Kołłątaj i poseł krakowski Aleksander Linowski. Kiedy projekt dokumentu był gotowy ze względów bezpieczeństwa trzymano go w tajemnicy przed konserwatywną opozycją a jego stopniowe ujawnienie innym posłom i senatorom, rozpoczeło się w marcu 1791 r.

Przedłożenie sejmowi ustawy zmieniającej ustrój zaplanowano na okres tuż po świętach wielkanocnych, kiedy większość posłów nie powróciła jeszcze do Warszawy, obawiając się sprzeciwu konserwatystów. 2 maja 1791 r. w Pałacu Radziwiłłowskim odczytano projekt konstytucji, którą wspierać w sejmie obiecało ponad 100 posłów i senatorów.

3 maja 1791 r., po otwarciu obrad sejmowych, odczytano depesze dyplomatyczne, z których wynikało, że Polsce grozi kolejny rozbiór. Ignacy Potocki zwrócił się do króla, który poinformował, że otrzymał projekt ustawy rządowej. Następnie odczytano jej tekst, który wzbudził wiele głosów sprzeciwu. Sesja trwała aż siedem godzin i zakończyła się uchwaleniem Ustawy Rządowej której udało się przeforsować przez aklamację, a król uroczyście zaprzysiągł konstytucję.

Konstytucja była dokumentem przełomowym, który regulował organizację władz państwowych, a także prawa i obowiązki obywateli. Ustawa Rządowa przekształcała państwo w monarchię konstytucyjną, wprowadzała zasadę trójpodziału władzy, a na wyraziciela suwerennej woli narodu wyznaczała Sejm.

Głosowanie większością głosów zastąpiło „liberum veto”, zaś sukcesja tronu – wolną elekcję. Konstytucja rozszerzyła również podmiot polskiej demokracji – mieszczanie, choć nie stanowili osobnej izby parlamentu, zyskali realny wpływ na ustawodawstwo. Chłopów uznano z kolei za integralną część narodu.

Po upadku Rzeczypospolitej Konstytucja 3 maja stała się symbolem wielkich dokonań i dowodem na to, że można było stworzyć silne, sprawne i nowoczesne państwo. Dzięki przyjęciu Konstytucji Polacy odzyskali poczucie własnej wartości i szacunek dla własnego politycznego dziedzictwa.

Podczas niewoli Polski były to ważne czynniki wzmacniające wolę walki o odzyskanie państwowości.Uchwalony akt prawny miał wzmocnić upadającą pozycję państwa, reformując ustrój polityczny, ograniczając samowolę magnaterii i wzmacniając władzę wykonawczą. Jego znaczenie wykraczało poza granice Polski, inspirując europejskich reformatorów. Konstytucja ta wyprzedziła m.in. słynną konstytucję francuską, będąc dowodem, że Rzeczpospolita potrafiła wypracować nowoczesne rozwiązania ustrojowe w duchu oświeceniowego racjonalizmu.

Zaledwie dwa dni po uchwaleniu konstytucji, 5 maja 1791 roku, w wyraz dumy z przyjęcia nowoczesnej ustawy zasadniczej dzień 3 maja ogłoszono świętem narodowym które obok Święta Niepodległości jest jednym z najważniejszych świąt państwowych. 

W okresie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami, obchodzenie Święta Narodowego Trzeciego Maja stało się wyrazem buntu przeciwko opresji oraz przypomnieniem o utraconej suwerenności. Przypominanie o Konstytucji 3 maja było nie tylko aktem patriotyzmu, ale również manifestem politycznym. Władze zaborcze zdawały sobie sprawę z siły, jaką miała pamięć o tym wydarzeniu – dlatego surowo zabraniały publicznych obchodów, a za nieposłuszeństwo groziły wysokie kary. 

Polonia również nie zapominała o 3 maja – na całym świecie organizowano uroczystości i spotkania. Parada Polonii z okazji rocznicy uchwalenia konstytucji 3 maja organizowana jest w Chicago od 135 lat a pierwsza odbyła się w 1891 roku, gdy Polski z powodurozbiorów nie było na mapie Europy. 

Obchody święta Konstytucji 3 Maja w Chicago są największym wydarzeniem z tej okazji poza granicami Polski. To święto Polonia Polska obchodzi głośno również w Niemczech i we Francji gdzie uroczystości są rozłożone na kilka dni. Głównym punktem obchodów w Berlinie jest Bieg Konstytucji, mający przypomnieć o wielokulturowości Rzeczypospolitej Obojga Narodów. 

Główne uroczystości odbędą się w Paryżu, wezmą w nich udział przedstawiciele organizacji polonijnych oraz polscy dyplomaci. Uroczystości odbyły się w kościele pod Wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, która jest najstarszą polską parafią w Paryżu, gdzie co roku odprawiana jest msza święta w intencji Ojczyzny, z udziałem przedstawicieli polskiej ambasady, oraz wielu organizacji polonijnych i środowisk patriotycznych. Dalsza część obchodów odywa się pod pomnikiem Adama Mickiewicza, znajdującym się w ogrodzie erewańskim w centrum stolicy, przy moście Alma. To jedno z najważniejszych miejsc dla Polonii w Paryżu, które upamiętnia historyczne powiązania polsko-francuskie.

Święto obchodzono również w Rzymie, Madrycie, Londynie, Dublinie i bardzo wielu innych stolic i miast na całym świecie gdzie organizowane są koncerty, spotkania Polonijne, pikniki, biegi i wspólne śpiewanie.

Obchody Święta Narodowego 3 Maja są wyrazem przywiązania Polaków do wartości wolności, suwerenności i odpowiedzialności za państwo, jak również które pozwala nie tylko utrwalać pamięć o wielkim akcie legislacyjnym, ale także budować poczucie wspólnoty i dumy narodowej poza granicami ojczyzny.

To święto w którym wspólnota narodowa potwierdza znaczenie dziedzictwa Konstytucji 3 maja jako fundamentu nowoczesnego patriotyzmu i inspiracji dla współczesnego życia publicznego.